propos du pome

Automne, peux-tu me dlivrer ?

du Dr Nguyễn Hiếu Lim

par V Thu Tịnh et Thomas D. Le

LAutomne, peux-tu me dlivrer? de Nguyễn Hiếu Lim, un vitnamien de formation franaise, est un pome o se confondent gnralement les influences culturelles de deux pays: France et Vit Nam. Il nous arrrivera donc de relever en passant, quelques rapprochements entre ces deux cultures dans le traitement de ce succinct expos.

Pour chaque pote, la cration obit des intrts particuliers, une dynamique originale, et il nest pas facile de rduire cette vivante diversit un schma scholastique et fig. Toutefois, en prenant la nature de la posie sa source, on peut ranger ce pome dans la catgorie de voyage intrieur, classification adopte par Georges Jean dans son tude dans La Posie, qui dcrit les donnes brutes que le pote trouve en lui, ses sensations premires, ses motions, son pass

En effet, dans ce pome, lauteur demande lautomne de pntrer dans son corps et me, puis il lcoute, il le sentpour aboutir, au terme dun parcours intrieur, un certain dlire charmant, suivant un processus qui pourrait tre semblable celui de Sikellianos, un des plus grands potes de la Grce moderne (1884-1951) : Je laisse les choses introduire peu peu dans mon me leur lumire particulire, depuis le galet jusquau soleil et aux toiles, et les laisse monter peu peu comme lhuile du niveau de mes nerfs vers la veilleuse de ma pense.

Premier strophe

       Automne, tu me dlivres
       Des regrets, des remords
       Du mal que jai de vivre
       De la peur de la mort.

Lauteur demande lautomne de le dlivrer des regrets, des remords, du mal de vivre et la peur de vivre.

Les philosophes occidentaux prtendent que, vers la fin dune vie, lhomme assagi ne manque pas de se rappeler les aberrations de jeunesse pour regretter ou pour se repentir. Les orientaux appellent cet homme, celui qui a de la pudeur. Tzeu Koung (Tử Cống) demande Confucius ce quil fallait faire pour mriter dtre appel disciple de la sagesse (Lettr: Kẻ Sĩ). Le Matre a rpondu:  Celui-l mrite dtre appel disciple de la sagesse (Kẻ Sĩ,) qui dans sa conduite prive a de la pudeur, et dans les missions qui lui sont confies en pays trangers, ne dshonore pas le prince qui la envoy. (Entretiens de Confucius, C. XIII, 20)

En occident, au XVII sicle, Bossuet (1627-1659) voque de faon saisissante, la mort, ce gouffre o tout sanantit, cette rature qui efface tout, cette fin inluctable qui rend tout phmre et relatif. Plus tard, Guy de Maupassant de sexclamer : Mort : Que ce mot, si court, est insondable et terrible ' (Correspondance).

Lim a relev "[le] mal qu['il a] de vivre" et "la peur de la mort".  Ici nous avons preuve de l'influence occidentale sur ses penses qui vont a rebours de la philosophie orientale.  Pourquoi Lim prouve-t-il le mal de vivre? Comme il n'a rien dit du Zeitgeist, l'esprit du temps, on ne peut dire que son mal de vivre et sa peur de mourir ne sont que les reflets d'un tat d'me, d'une rflection personnelle, d'un voyage intrieur. 

Par contre, avec le Bouddhisme, le Taosme, les orientaux conoivent que la vie et la mort ne sont quun cas particulier des alternances; tous les tres passent par des successions de vies et de morts au cours desquelles ils revtent des formes diffrentes: Jadis, Zhuang Zhou (Trang Tử) rva quil tait un papillon voltigeant et satisfait de son sort et ignorant quil tait Zhou lui-mme. Brusquement il sveilla et saperut avec tonnement quil tait Zhou. Il ne sut plus si ctait Zhou rvant quil tait un papillon, ou un papillon rvant quil tait Zhou. Entre lui et papillon il y avait une diffrence. Cest l ce quon appelle le changement des tres.   La vie est vanit et la mort sans importance. Pour Tản Đ, un autre grand pote vitnamien, la vie dun homme est simplement une dette sacquitter envers le Roi du Ciel :

       Trăm năm cn nặng chữ tnh
       Trời chưa cho nghỉ th mnh cứ đi.
       Bao giờ trời bảo thi đi
       Giang sơn cất gnh ta th nghỉ ngơi.
       Nợ đời l thế ai ơi !

[Lamour me poursuivra encore jusqu cent ans / je continuerai marcher / tant que le Ciel ne mordonnera pas de marrter / Et quand Il me dira quil est temps de partir, / me voil dcharg de mes obligations envers cette vie, pour un repos ternel. / Ainsi on sacquittera de ses dettes de ce monde.]

2me et 3me strophes

       Automne, je tcoute
       Et surtơut je te sens.
       Tu coulesgoutte goutte
       Dans mon corps, dans mon sang.

       Automne,tu me prends
       me et corps tout entier
       Automne, je te comprends
       Tu mes si familier

Nous sommes aussi proches de la fameuse thorie des  correspondances  que Baudelaire, Rimbaud, aprs Edgar Poe, ont illustre, ainsi que de nombreux potes contemporains. Ici, lautomne accapare de lauteur pour y installer des sensations, celles qui crent lhomme et le monde, en le renvoyant lui-mme, par correspondances horizontales, dans le moment mme o il lcoute, le sent couler goutte goutte dans son corps et dans son sang . Et par correspondances verticales, lautomne llve dans le niveau des abstraits, la comprhension je te comprends , la familarit tu mes si familier  

Dans la littrature vitnamienne, la nature et lauteur sunissent aussi, maispour se ddoubler tout en restant cte cte:

       Bẽ bng my sớm đn khuya
       Nửa tnh, nửa cảnh như chia tấm lng
       (Kiều)

[Dans la dsolation, les nuages laube, sa lampe en veille / moit (nature), moiti soucis (sentiment de lauteur) semblent me tirailler.] (Kiều)

       Vầng trăng ai xẻ lm đi
       Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường.
       (Kiều)

[ lune, on te dirait scinde en deux par quelque main ? / une moiti pour loreiller bien seul, lautre moiti pour le long du chemin] (Kiều)

Selon une assertion de Vương Quốc Duy, un grand lettr de la Chine du 20me sicle, le pote est donc la fois dans la nature et en dehors de la nature : dans la nature pour dcrire, en dehors de la nature pour observer.

Si dans le pome en franais ci-dessus lautomne joue un rle actif en délivrant lauteur de ses misres, dans les pomes du peuple vitnamien, cest plutt la nature qui doit ajuster son humeur celle de lhomme :

       Khi vui, non nước cũng vui,
       Khi buồn, so thổi kn đi cũng buồn. (Ca dao)

       [Quand on est joyeux, la montagne, le fleuve (la nature) le seront aussi.]

       Người buồn cảnh c vui đu bao giờ ? (Kiều).

       [Quand lhomme est triste, le site (nature) ne pourra jamais tre gay.]

4me et 5me strophes

       Automne, tu es refuge
       Pour mon vieux coeur bris
       Avec toi, le dluge
       Devient snrit.

       Car tu berces mes peines
       Et calmes mes tourments
       Et toujours tu mentraines
       En un dlire charmant.

Dans les derniers strophes Lim a pris l'automne comme confident, son compagnon qui est aussi l'tape de sa vie actuelle.  Comme mdecin, il sent son corps s'accommodant aux exigences biologiques de son ge.  Son corps, son sang, son me ont atteint la maturit de l'automne, qui est la saison des rcoltes, de l'abondance, d'un sursaut de vie avant l'arrive inexorable de l'hiver.  Sa familiarit avec l'automne est pour lui le refuge paisible contre les tracas de la vie quotidienne. Il a fait la paix avec le temps et a accept la marche du temps dans ses veines, ce qui lui a donn la srnit et le contentement.

Cette nonchalance apaisante, cette disponibilit toutes les sollicitations des sens, Bachelard appelle la rverie du monde. Rousseau a trs bien dcrit dans Les Rveries dun promeneur solitaire, cet tat dans lequel il sent son existence sans prendre la peine de penser. De nombreux potes toutes les poques ont atteint ltat potique sans se projeter volontairement hors deux-mmes ou se laisser sciemment accapar par lautomne, la nature, comme dans le pome de Nguyễn Hiếu Lim.

L'attitude de Lim est en accord avec les penses occidentales.  Tandis que les potes vitnamiens (tels Tản Đ) se contentent d'obir la volont cleste, Lim reste optimiste.  L'automne l' "entraine en un dlire charmant".  C'est un cri de joie, et une joie de vivre irrductible d'un homme qui regarde la vie avec une attitude philosophique positive.  Il ne pense pas comme les orientaux au cycle de la vie et de la mort.  Il s'est engag dans cette vie et a l'intention de la savourer jusqu' la lie.

Les potes vitnamiens dans lancien temps, considrent les composants de la nature comme des ressources inpuisables que le Ciel leur a rserves et dont ils pouvaient se servir volont pour atteindre aussi un tat potique plus serein. La posie qui nat de cette forme de rverie, selon Gaston Bachelard, est presque toujours une posie paisible.

        Gi trăng chứa một thuyền đầy
        Của kho v tận biết ngy no vơi.

        [Mon sampan charg jusquau bord de lune et de vent, des ressources jamais puises.]

        Hẹn với lợi danh ba chn rượu
        Vui cng phong nguyệt một cu thơ
        Truyện cổ kim so snh tựa bn cờ
        Ring vui th giang sơn phong nguyệt

       [Fortune et gloire diffres, je me rjouis avec le vent, la lune et la posie. Les histoires dantan et au temps prsent ne sont quune partie dchecs. Seuls les dlices de la nature, fleuve, montagne, vent, ne m'intressent personnellement.]

En somme, il sagit ici dune sorte dinterpntraion entre deux cultures, celle de la France et celle du Vitnam, qui sest ralise dune manire presque imperceptible mais satisfaisante dans un pome franais crit par un Vitnamien. Ce pome en langue franaise, avec ses cinq strophes de quatre vers, est un microcosme, image rduite des processus complexes de la cration potique: Correspondances de Baudelaire, Rverie du monde de Bachelard, Voyage intrieur de Georges Jean, dans le grand cadre favori des potes toutes les poques LHomme et la Nature.

Le pome Automne, peux-tu me dlivrer? de Nguyễn Hiếu Lim est dune valeur littraire indubitable.

V ThuTịnh et Thomas D. Le
Paris, 28 Novembre 2005


Cảm nghĩ về bi

Automne, peux-tu me dlivrer ?

của Dr Nguyễn Hiếu Lim

V THU TỊNH

Bi  Automne, peux-tu me dlivrer ?  của Dr Nguyễn Hiếu Lim, l một thi phẩm bằng tiếng Php. Tc giả vốn l một tr thức Việt đo tạo trong nền văn ha Php, bi thơ của ng hẳn l một sản phẩm hội nhập hai nn văn ha Việt v Php. Cho nn khi nhận xt về bi nầy, sẽ c dịp đối chiếu sơ lược hai nền văn ha Việt Php với nhau.

Chủ đề bi thơ: Tc gỉả yu cầu ma thu hội nhập vo ng ta để giải thot mnh ra khỏi những nỗi niềm đau khổ, c thể xem như phần no thuộc thuyết Tương ứng (Correspondances) của Baudelaire p dụng vo trường hợp giữa Người v Thin nhin, giữa thi nhn v ma thu. Đy cn l một hiện tượng nhn cch ha, một mỹ từ php trong thi ca. Nhan đề bi thơ dịch ra tiếng Việt : Ma Thu, ngươi c thể giải thot ta chăng? (Automne, peux-tu me dlivrer?), ton bi gồm c 5 đoạn (mỗi đoạn 4 cu).

Xt về phương diện hnh thnh thi ca, bi thơ tiếng Php nầy xy dựng theo một nghệ thuật sng tạo, m Gros Jean, trong tc phẩm La Posie, mệnh danh l cuộc hnh trnh nội tm (le voyage intrieur) ph by những dữ liệu nguyn chất m nh thơ khm ph ra trong bản thn, những cảm gic đầu tin, những xc cảm, dĩ vng v cuộc đời của mnh.

Sikellianos, thi ho Hy-lạp (1884-1951) xc nhận: Ti để cc vật trong thin nhin, (từ nhũng vin đ cuội đến mặt trởi, v cc v sao), đưa dần dần vo hồn ti ng sng đặc biệt của chng, v để cc nh sng ấy từ từ dng ln như chất dầu thắp của chiếc đn chong trong tư duy ti.

       Đoạn đẩu

       Automne, tu me dlivres
       Des regrets, des remords
       Du mal que jai de vivre
       De la peur de la mort.

Tc gỉả yu cầu ma thu giải thot mnh ra khỏi những nỗi hối tiếc, n hận, nỗi đau lng trong cuộc sống v nhất l nỗi kinh sợ trước tử thần.

* Cc nỗi hối tiếc, n hận - Cc triết gia Ty phương thường cho rằng sau một cuộc đời sống ngay lnh người ta khng khỏi tự cảm thấy c nhiều điều để hối tiếc, n hận. Thế thường, khng ai l khng c điều lỗi lầm trong đời sống của mnh, việc nhỏ th hối tiếc, việc lớn th n hận, ăn năn, nhưng tự biết xấu hổ về hnh động của mnh th khng c mấy ai lm được. Người lm được điều ấy l người c lim sỉ, một đức tnh m ngy xưa Khổng-tử đ đề cao :  Kẻ sĩ c ba hạng: Hạng nhất l người trong mọi cử chỉ, v hnh động của mnh biết lim sỉ, biết xấu hổ, khi đi sứ cc nước trong bốn phưong khng nhục mạng vua đ trao cho (Luận Ngữ, Tử Lộ, t.20).

* Nỗi kinh sợ ci chết Từ thế kỷ 17, ở Ty phuơng, Tổng Gim mục Bossuet đ trnh by, qua cc bi thuyết gio (sermon) của ng, những cảnh dằn vật thn xc con người trong cơn hấp hối, những thy ma th thảm khi vừa tắt thở. Về sau, Guy de Maupassant cũng xc nhận: Chết  Ci chữ ấy ngắn đấy, m khng thể d thấu được, v khủng khiếp lm sao !  (Que ce mot, si court, est insondable et terrible! Correspondance). Nỗi kinh sợ trước ci chết, trong bi thơ tiếng Php Ma Thu, ngươi c thể giải thot ta chăng? hản cũng nằm một trong hệ thống cảm xc thng thường của Ty phương. Tri lại, ở Đng phương, chịu ảnh hưởng Phật, Lo, người ta xem cuộc đời như một giấc mộng, con người chỉ l khch đi đường trong qun trọ.

       Nhn sinh thin địa gian, nhất nghịch lữ
       C bao lăm ba vạn su nghn ngy
       Như thoi đua, như bng sổ, như my bay (Cao B Qut)

Người ta sinh ra giữa trời đất nầy, như một khch đi đường trong qun trọ,  sinh k, tử qui sống gửi, thc về, cho nn cc thi nhn Việt thường than khc, đau khổ trước ci chết, coi như một định mệnh cho tất cả mọi người, nhưng khng mấy ai c những cu bộc lộ nỗi khủng khiếp trước tử thần.

       Đoạn hai v ba

       Automne, je tcoute
       Et surtơut je te sens.
       Tu coulesgoutte goutte
       Dans mon corps, dans mon sang.
       Automne,tu me prends
       me et corps tout entier
       Automne, je te comprends
       Tu mes si familier

C sự hội nhập của ma thu vo thi nhn, dần dần từ ngoại cảnh vo thn xc, một hiện tượng rất gần thuyết tương ứng (Correspondances) của Baudelaire. tương ứng theo chiều ngang (correspondances horizontales) : tc giả nghe ma thu (je tcoute), cảm xc được ma thu (je sens), v ma thu chảy từng giọt một (tu coules goutte goutte) trong thn xc v mu huyết (corps, sang) của thi nhn; rồi tương ứng theo chiều cao (correspondances horizontales) : ma thu nắm giữ chặt chẽ thn xc, linh hồn (corps et me) của thi nhn, từ đ vượt ln giới tưởng v tnh cảm : hiểu biết v quen thuộc (comprends, familier) siu hnh của thi nhn

Đy l một hội nhập, theo lời yu cầu của thi nhn, để ma thu v thi nhn ha nhập thnh một, được hon ton trọn vẹn, như Sikellianos trnh by trn đy. Trong Thi ca Việt Nam, Tnh con người v Cảnh thin nhin cũng ha hợp song song nhau một cch khắng kht.

       Bẽ bng my sớm đn khuya
       Nửa tnh, nửa cảnh như chia tấm lng
       (Kiều)

       Vầng trăng ai xẻ lm đi
       Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường.
       (Kiều).

Vương Quốc Duy, học giả Trung quốc đầu thế kỷ 20, đ từng xc nhận: Thi nhn vửa ở trong v vừa ở ngoi vũ trụ: ở trong để diễn tả, ở ngoi để quan st. Nhưng nếu ma thu c vai tr chủ động trn thin nhin trong bi thơ tiếng Php trn đy, th tri lại, trong thi ca Việt, Tnh con ngưới bao giờ cũng chi phối Cảnh của thin nhin.

       Người buồn cảnh c vui đu bao giờ ?
       (Kiều).

       Khi vui, non nước cũng vui,
       Khi buồn, so thổi kn đi cũng buồn. (ca dao)

       Đoạn bốn v năm

       Automne, tu es refuge
       Pour mon vieux coeur bris
       Avec toi, le dluge
       Devient snrit.
       Car tu berces mes peines
       Et calmes mes tourments
       Et toujours tu mentraines
       En un dlire charmant.

Sự hội nhập trọn vẹn của ma thu vo thi nhn khiến cho ma thu trở thnh một nơi ẩn nu (refuge) cho tri tim gi tan nt của thi nhn; khiến cường loạn (dluge) trở nn thanh thản. V ma thu ru ngủ nỗi đau khổ (peines); xoa dịu nỗi day dức băn khoăn, v li cuốn thi nhn vo trạng thi cuồng nhiệt m li. Rousseau cũng xem thin nhin l một người bạn trung thnh. ng ta yu cc vẻ nhiệm mầu của thin nhin, m những hnh bng thường xuyn biến chuyển đ lm cho ng xc cảm. Khi chn đời, yếm thế th lẫn trốn vo thin nhin để lng đưọc bnh thản lại, hoặc để chm đắm trong trạng thi m li ngy ngất (extase).

Trong thi ca Việt ngy xưa, cc cụ lại xem cảnh đẹp l một kho v tận trời ph cho, phải tận hưởng th Nhn lạc giữa thin nhin, xa lnh thị thnh, danh lợi, v cuộc đời chỉ như một cuộc cờ m thi :

       Gi trăng chứa một thuyền đầy
       Của kho v tận biết ngy no vơi.
       Hẹn với lợi danh ba chn rượu

       Vui cng phong nguyệt một cu thơ
       Truyện cổ kim so snh tựa bn cờ
       Ring vui th giang sơn phong nguyệt.
       (Nguyễn Cng Trứ)

Tm lại, qua mấy dng cảm nghĩ trn đy, ta thấy bi thơ  Automne, peux-tu me dlivrer ?  của Dr Nguyễn Hiếu Lim, đ chịu ảnh hưởng, khng nhiều th t, của hai nền văn ha Việt v Php, một hiện tượng hội nhập theo hai chiều  thấm thấu  (osmose) lẫn nhau.

Đồng thời, bi thơ tiếng Php nầy cũng c một gi trị nghệ thuật hữu hạng, đng cho chng ta sau nầy phn tch nhận xt đầy đủ v nghim tc hơn.


To French version of this review

To Vo Thu Tinh Home Page


Home | Literature | Firmament | Poetry | Science | Great Places | Other | About Us | Contact and Comments

Copyright © 2005-2016 Vo Thu Tinh All Rights Reserved.

This site is continually updated.